prolaktyna

Prolaktyna (PRL) to hormon wydzielany przede wszystkim przez przysadkę mózgową – gruczoł wewnątrzczaszkowy, produkujący wiele różnych hormonów.

Wykryto wiele innych pozaprzysadkowych źródeł prolaktyny, z których warto wyszczególnić komórki układu odpornościowego (do sekrecji PRL przez układ odpornościowy może dojść w przypadku chorób autoimmunologicznych). W czasie ciąży dochodzi do znacznego zwiększenia sekrecji prolaktyny (i podobnych do niej hormonów), których źródłem, oprócz przysadki, jest łożysko.

Działanie prolaktyny polega na stymulowaniu wzrostu, przy czym nie wysokości czy masy mięśniowej, lecz przede wszystkim płodu i gruczołu piersiowego.

Hormon ten pełni poza tym wiele funkcji w centralnym systemie nerwowym, m.in. jest jednym z hormonów biorących udział w reakcji stresowej, a także w neurobiologicznej adaptacji do ciąży i laktacji, co jest wiązane z charakterystycznymi zmianami zachowania. Kolejny aspekt działania prolaktyny to jej wpływ na układ odpornościowy – przypuszcza się, że hormon ten odgrywa rolę między innymi w immunologicznej adaptacji organizmu matki do płodu. Istnieje wiele innych, nie do końca zbadanych mechanizmów działania prolaktyny.

Problemem chorobowym jest nadmiar prolaktyny, gdyż wywołuje przeciwstawny efekt w stosunku do hormonów płciowych (w szczególności hamuje wydzielanie przysadkowych hormonów „osi płciowej”).

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny

Objawy nadmiaru prolaktyny w znacznym stopniu przypominają konsekwencje niedoboru hormonów płciowych. Należą do nich:

  • zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet,
  • impotencja u mężczyzn,
  • zmniejszenie libido, stany depresyjne, drażliwość,
  • zaburzenia mineralizacji (uwapnienia) kości.

Ponadto nadmiar prolaktyny może doprowadzić do mlekotoku (u obu płci) i powiększenia gruczołu piersiowego (ginekomastii) u mężczyzn.

Jeżeli przyczyną hiperprolaktynemii jest gruczolak przysadki czy inny guz wewnątrzczaszkowy (o czym niżej), mogą występować dodatkowo bóle głowy i czasami zaburzenie widzenia. Ta grupa objawów pojawia się w przypadku dużych guzów, uciskających na sąsiednie struktury, absolutnie nie w przypadku milimetrowych zmian.

Jest też wiele innych mniej swoistych objawów, które tu pomijam.

Rozpoznawanie hiperprolaktynemii

Wystąpienie powyższych objawów skłania do oznaczenia stężenia prolaktyny w surowicy krwi. Na stężenie prolaktyny wpływa wiele “ulotnych” czynników, jak stress, pora dnia, posiłki i wiele innych. Dlatego przy stwierdzeniu nieprawidłowego wyniku warto powtórzyć badanie (powinno być wykonane rano na czczo).

Utrudnieniem może być niedoskonałość metod diagnostycznych – niektóre oznaczenia wychwytują makroprolaktynemię, czyli obecność polimerów cząsteczki PRL, zaburzenia nie mającego (jak się wydaje) znaczenia chorobowego.

Przyczyny hiperprolaktynemii

Stess – ta przyczyna wysuwa się stanowczo na pierwsze miejsce.

  • Zażywanie leków powodujących wzrost poziomu PRL –  Lista leków powodujących hiperprolaktynemię jest bardzo długa, ajczęściej są to leki przeciwdepresyjne i inne działające na układ nerwowy.
  • Inne pozaprzysadkowe choroby wywołujące wzrost stężenia prolaktyny (sporo ich jest) – najczęściej niedoczynność tarczycy.
  • Nadmierne wydzielanie prolaktyny bez uchwytnej przyczyny, bez zmian chorobowych w przysadce zwane “hiperprolaktynemią czynnościową”
  • Gruczolaki (guzki) przysadki mózgowej wydzielające prolaktynę (zwane prolactinoma)
  • Inne guzy wewnątrzczaszkowe uciskające na szypułę przysadki (strukturę łączącą przysadkę z resztą mózgu).

Powyższe przyczyny zostały uszeregowane według częstości występowania. Zatem Szanowna Pacjentko (Szanowny Pacjencie) jeżeli zostanie wykryty podwyższone stężenie prolaktyny, nie oznacza to od razu guza mózgu.

Po rozpoznaniu hiperprolaktynemii najważniejsza jest opieka takiego lekarza, który  opanuje sytuację:

  • Wykluczy inne choroby (przede wszystkim niedoczynność tarczycy)
  • Zastanowi się nad lekami, które pacjent zażywa, podejmie decyzję o ich odstawieniu lub o dalszym leczeniu mimo hiperprolaktynemii.
  • W razie podejrzenia gruczolaka przysadki lub innych zmian wewnątrzczaszkowych skieruje na MRI głowy.
  • A najczęściej, w przypadku niewielkiego podwyższenia stężenia prolaktyny po porostu porozmawia z Pacjentką/Pacjentem na temat negatywnych konsekwencji stresu.
Leczenie

Leczenie hiperprolaktynemii jest uwarunkowane jej przyczyną i objawami. Bezobjawowa hiperprolaktynemia czynnościowa nie wymaga leczenia. Po raz kolejny kłania się stwierdzenie dr Krzysztofa Marca: “W medycynie nie chodzi o to, aby mieć dobre wyniki, lecz o to, aby być zdrowym”

Jeżeli konieczne jest leczenie możemy zastosować:

  • Bromokryptynę (Bromocorn,Parlodel) – tani, skuteczny lek, ale czasami wywołuje zawroty głowy, nudności i inne nieprzyjemne objawy. Dlatego zaleca się przyjęcie leku tuż przed zaśnięciem. Dolegliwości te mogą ustąpić po paru dniach.
  • Norprolac (nazwa chemiczna Quinagolid) skuteczny, drogi, niewywołujący objawów ubocznych.
  • Dostinex (nazwa chemiczna Carbegolin ) bardzo skuteczny, nie tak tani, ale stosowany  tylko 2 x w tygodniu, a bardzo często o wiele rzadziej (raz na 2 tygodnie), zazwyczaj bez objawów ubocznych.

Wracając do guzów wewnątrzczaszkowych, należy przypomnieć, że zasadniczo nie operuje się prolactinoma. Zmiany te (nawet duże) w większości przypadków zmniejszają się po zastosowaniu wymienionych leków. Ich wielkość zazwyczaj jest proporcjonalna do wydzielania PRL, co ułatwia leczenie i kontrolę.

Pozostałe guzy wewnątrzczaszkowe, w których przypadku hiperprolaktynemia stanowi skutek uboczny, oczywiście należy usunąć.