Androgeny nadnerczowe i ich rola

Kora nadnerczy jest miejscem syntezy wielu hormonów steroidowych, w tym hormonów o działaniu androgennym (nasilającym cechy męskie).

Androgeny nadnerczowe odgrywają dużą rolę w zapoczątkowaniu procesów dojrzewania w okresie dziecięcym i młodzieńczym, następnie obserwuje się zjawisko adrenopauzy – stopniowego zmniejszania wydzielania androgenów nadnerczowych z wiekiem.

Androgenem nadnerczowym produkowanym w największych ilościach jest DHEA-S (siarczan dehydroepiandosteronu), który w wielu tkankach przekształca się w dehydroepiandrosteron (DHEA) i w takiej formie rozpoczyna działanie. Co o nim wiemy?

  • Jest to słaby androgen, jego efekt jest około 100-krotnie słabszy niż sztandarowego androgenu jądrowego – testosteronu (testosteron jest przekształcany do aktywnej formy, której porównanie z DHEA-S wypada jeszcze bardziej niekorzystnie dla androgenu nadnerczowego).
  • W niewielkich ilościach może jednak przekształcać się do testosteronu i innych silniej działających androgenów, jak również do estrogenów – hormonów żeńskich.
  • Istnieją także specyficzne receptory steroidowe, niezwiązane z działaniem androgennym, lecz z funkcjonowaniem innych  układów, w szczególności  odpornościowego i sercowo-naczyniowego, oraz z przekazywaniem bodźców w układzie nerwowym,

Adrenopauza i jej znaczenie

Adrenopauza, czyli zmniejszenie wydzielania androgenów nadnerczowych związane z wiekiem –  pojawia się około 30 r.ż, w przeciwieństwie do menopauzy jest zjawiskiem stopniowym – spadek poziomu DHEA-S wynosi średnio 1-2% rocznie. Wobec powyższego pojawiają się następujące pytania:

  • Czy adrenopauza jest ważnym dla zdrowia zjawiskiem powiązanym z procesami starzenia, czy jest to proces mało istotny, niejako pozostałość po dużej aktywności nadnerczy w okresie dojrzewania
  • Czy adrenopauza analogicznie do meno/andopauzy jest odpowiedzialna za objawy wiązane z procesami starzenia na tle niedoborów hormonów płciowych jak:
    •  wzrost masy tłuszczowej, zmniejszenie masy mięśniowej i kostnej,
    • zaburzenia funkcji seksualnych,
    •  objawy psychofizyczne typu odczucie zmęczenia, osłabienia, cechy depresyjne
    • objawy wiązane z menopauzą (uderzenia gorąca, spadek elastyczności skóry)
  • Czy adrenopauza może być przyczyną chorób układu sercowo-naczyniowego, nerwowego i odpornościowego związanego z nieandrogennym działaniem DHEA
  • Czy powinniśmy uzupełniać androgeny nadnerczowe przez analogię do leczenia hormonozastępczego w okresie menopauzy i andropauzy?

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że tak, jednak szczegółowe rozważania  napawają specjalistów sceptycyzmem:

  • androgenny efekt DHEA-S jest słaby i nie ma żadnego znaczenia w porównaniu z działaniem androgenów pochodzenia jądrowego czy jajnikowego.
  • nieandrogenny efekt DHEA-S – postulowany dobroczynny wpływ na układ odpornościowy, naczyniowy, nerwowy i inne  – to efekt działania  miejscowego – wytwarzania i następnie szybkiej degradacji DHEA w okolicach receptorów.  Stężenie tego hormonu w krwi zdaje się nie mieć na te procesy żadnego wpływu..

Teoretyczne rozważania dają podstawy do stosowania  androgenów nadnerczowych kobietom w okresie menopauzy z potwierdzoną istotną  adrenopauzą przy pomocy oznaczeń poziomu DHEA-S. U tych kobiet produkcja steroidów jajnikowych jest mała, jeżeli dokłada się obniżenie poziomu DHEA-S – może mieć to znaczenie kliniczne.

Leczenie androgenami nadnerczowymi

Zaprezentowane wyżej  dywagacje potwierdzają wyniki badań klinicznych nad efektem podawania DHEA-S. Są one w większości negatywne – tzn w większości badań nie stwierdza się prozdrowotnych efektów leczenia andropauzy przy pomocy DHEA-S

Amerykański urząd regulujący obrót lekami  (FDA), znany z rygorystycznego podejścia do preparatów leczniczych uznał działanie DHEA-S za mało istotne i dopuścił ten preparat do obrotu pozareceprurowego i pozaaptecznego. Działanie to  powieliło wiele innych urzędów, także w Polsce.

Agresywna reklama tego leku jako panaceum na “męskie” problemy nie jest oparta na jednoznacznych danych.  Stosowanie tego preparatu u  kobiet w okresie menopauzy może być pomocne, może pomagać w zwalczaniu uciążliwych objawów niedoboru hormonów płciowych.  Powinno być jednak poparte krytyczną analizą objawów, badaniami hormonalnymi, a także  odbywać się pod kontrolą lekarską, ze względu na możliwe objawy uboczne.