Hormony tarczycy TSH, FT4, FT3

Opis hormonów tarczycy

  • T4- tyroksyna - produkowana przez tarczycę
  • T3 - trójjodotyronina - także produkowana przez tarczycę, ale większość jej jest wytwarzana w tkankach docelowych z T4. Trójjodotyronina jest właśnie czynną postacią hormonów tarczycy, hormonem pobudzającym metabolizm

Większość hormonów tarczycy jest związanych z białkami (nieczynnych) Ponieważ na stężenie białek mogą mieć wpływ różne czynniki- oznaczamy:

  • FT4 - wolna tyroksynę
  • FT3 - wolną trójjodotyroninę

Te badania są w zasadzie uniezależnione od stężenia białek, ale nie zawsze - dotyczy to zwłaszcza ciąży. W III trymestrze wiele laboratoriów obniżyło górną granicę FT4. *

Do produkcji hormonów i wzrostu pobudza tarczycę TSH (tyreotropina) -hormon przysadki mózgowej. Jego wydzielanie jest hamowane na zasadzie ujemnej pętli sprzężenia zwrotnego przez hormony tarczycy (ściślej lokalne stężenie FT3). Dlatego przy nadmiarze hormonów tarczycy stężenie TSH maleje, przy niedoborze - wzrasta.

O zależnościach między hormonami w osobnym rozdziale. W skrócie: Wielu pacjentów błędnie uważa, iż stężenia poszczególnych hormonów tarczycy, nawet jak zawierają się w granicach normy - powinny być ze sobą powiązane w z góry założonych i stałych proporcjach. Jeżeli tak nie jest, proporcje wyników badań nie zgadzają się z ich koncepcjami lub poradami "z internetu" - rozpoznaje u siebie chorobę. Nie jest to prawdą. Proporcja TSH do FT4 jest osobniczo zmienna, u każdego nieco inna. Na proporcje FT3 do FT4 wpływ mają mechanizmy obwodowe - przekształcanie i inaktywacja hormonów tarczycy w tkankach docelowych, a to się zmienia w zależności od potrzeb, chorób współistniejących i innych czynników. Z wyjątkiem rzadkich chorób genetycznych czy niedoborowych nie stwierdzono celowości korygowania naturalnej przemiany tkankowej T4 w T3.

Algorytm badań hormonalnych

i ich interpretacja (co badać, w jakiej kolejności i co nam powiedzą wyniki):


Zaczynamy od TSH:

  • Najbardziej czułym badaniem mówiącym o wydzielaniu hormonów przez tarczycę jest badanie TSH. To badanie jest tak czułe, że pokazuje nawet bezobjawowe zaburzenia czynności tarczycy, również takie, gdzie FT3-4 są w normie.
  • Przy nadczynności tarczycy (nadmiernej produkcji) tarczyca produkuje hormony zazwyczaj bez udziału TSH, dlatego jego poziom jest niski .
  • Przy niedoczynności tarczycy (niedostatecznej produkcji) na odwrót - wysoki.
  • Jego wadą jest dość duża „bezwładność” – wolno zmienia się jego poziom – dlatego powtarzanie badań w krótkich okresach czasu, zwłaszcza tuż po zmianie leczenia jest bez sensu – wynik będzie dotyczył nie aktualnego stanu ale sprzed miesiąca.
  • Drugą wadą jest możliwość nieprawidłowych wyników hormonów tarczycy (najczęściej obniżenia) z innych przyczyn niż zaburzenia tarczycy

Niskie TSH:

  • Aby potwierdzić chorobę tarczycy (zazwyczaj nadczynność tarczycy) u osób z niskim TSH stosujemy oznaczenia wolnych hormonów tarczycy FT3 albo/i FT4. W nadczynności przeważnie wyniki są podwyższone.
  • Są to mniej czułe badania, ale mają też zalety - np. szybciej też zmienia się ich poziom w odpowiedzi na bodźce – np. zmianę leków. Często wystarcza tylko jedno z nich - które - decyduje lekarz.
  • Istnieje pojęcie tzw podklinicznej (subklinicznej) nadczynności tarczycy - tylko obniżone TSH a pozostałe hormony w normie
  • Nieprawidłowy poziom także może być spowodowany innymi czynnikami niż choroby tarczycy (patrz mój ukochany post o nieprawidłowych wynikach badań bez choroby tarczycy

Prawidłowe TSH:

  • Oznaczanie innych hormonów w przypadku prawidłowego TSH zazwyczaj jest niecelowe
  • Odstępstwa od tej reguły oczywiście są i wynikają z ograniczeń opisanych powyżej - "bezwładności" przy nagłym rzucie choroby lub obecności pozatarczycowych czynników wpływających na poziom TSH.
  • Jeżeli jednak oznaczyliśmy FT3 lub FT4 mimo prawidłowego TSH i braku czynników zaburzających poziom TSH - oznaczenia te oczywiście powinny być prawidłowe. Jeżeli nie są - najczęściej mamy do czynienia z zaburzeniem oznaczenia FT3/FT4 z powodów pozatarczycowych.* Warto zapoznać się ze szczegółowym omówieniem zaburzeń hormonalnych przy dolegliwościach związanych z psychiką oraz o odrębnościach związanych z okresem ciąży.
  • FT3 - zdarza się nieco podwyższony lub granicznie wysoki poziom w stanach umiarkowanego niedoboru jodu. Towarzyszy temu prawidłowy, ale też granicznie wysoki poziom TSH
  • Odwrotnie - niski-graniczny poziom FT3 z niskim-granicznym poziomem TSH zdarza się u osób leczonych hormonami tarczycy, często w submaksymalnych dawkach. Jest to efekt mechanizmów fizjologicznych - tkankowej konwersji T4 do T3 i tkankowej inaktywacji hormonów tarczycy, o czym więcej w tekście o monitorowaniu leczenia niedoczynności tarczycy i leczeniu hormonem T3. Nieprawidłowa interpretacja oznaczenia FT3 i szerzej zbędność tego oznaczenia w trakcie leczenia niedoczynności tarczycy znalazła się na liście 90 najbardziej nadużywanych procedur medycznych, co opisano przy prezentacji projektu "Wybierz mądrze".

Wysokie TSH:

  • Zazwyczaj świadczy o niedoczynności tarczycy.
  • Jeżeli objawy pacjenta budzą wątpliwości do do rozpoznania niedoczynności tarczycy - możemy oznaczyć FT4.
  • Jeżeli nie ma wątpliwości co do rozpoznania - ten etap niekiedy jest pomijany. FT4 to mniej czułe badanie i w przypadku niewielkich przekroczeń TSH zazwyczaj jest w normie (tzw subkliniczna niedoczynność). Oznaczenie FT4 w tej sytuacji służy do wykluczenia tzw II-rzędowej nadczynności tarczycy .
  • Oznaczenie FT3 w niedoczynności ma mniejszą wartość. W tej chorobie jest mało czułym oznaczeniem gdyż adaptacyjnie wzrasta obwodowa przemiana T4 w T3. W niedoczynności tarczycy FT3 często jest prawidłowe a w niedoczynności z niedoboru jodu może być wysokie lub podwyższone
  • Nie muszę już chyba przypominać o możliwości nieprawidłowych wyników bez choroby tarczycy

Tyle o badaniach hormonalnych. Są to oczywiście ogólne schematy, stosowane w najczęściej występujących chorobach. W niektórych rzadkich chorobach postępujemy inaczej, nie chcę Cię zanudzić na śmierć Szanowny Pacjencie dlatego nie o wszystkim piszę.

Uwaga!
Powyższy schemat nie do końca ma zastosowanie w okresie ciąży. Jeżeli chcesz coś wiedzieć o swoich wynikach badań hormonów tarczycy w okresie ciąży - przeczytaj rozdział o chorobach tarczycy w ciąży albo o niedoczynności tarczycy w ciąży, a najlepiej zapytaj swojego Lekarza.

Gdzie szukać dalej:

Dodatkowe informacje:

Oznaczenia T3 i T4 (całkowitych hormonów tarczycy) w ogóle nie powinny być stosowane (o ile uznamy, że żyjemy w XXI wieku w sercu Europy i Stołeczno-Królewskim Mieście Krakowie) – są to mało dokładne badania i trudno przy ich pomocy coś wykryć.*

Przy niewielkich odbiegnięciach od normy podstawowym działaniem powinno być powtórzenie oznaczeń za pewien czas. Tak samo przy sprzecznych, nieprzystających do siebie wynikach badań. Wiele chorób tarczycy ma charakter wolno postępujący i obserwacja wyjaśni sprawę. Opóźnienie leczenia przy niewielkim nasileniu choroby nie spowoduje jakichś istotnych następstw. Niedoczynność czy nadczynność tarczycy to nie nowotwór. Primum non nocere

Dalczego tylko TSH Najczęstsze wątpliwości pacjentów skupiają się na tym pytaniu. Ano dlatego, że jest to badanie najczulsze. Ponieważ pokazuje efekt działania hormonów tarczycy - korzyść z jego zastosowania jest tak oczywista, że gra główną rolę. Dla miłośników matematyki - zmiana poziomu TSH w porównaniu do T3-4 ma charakter wykładniczy

Badanie TSH ma swoje ograniczenia (ich lista jest długa) ale leczący lekarz zdaje sobie z nich sprawę i wie, kiedy należy użyć TSH a kiedy nie. Często nie ma potrzeby oznaczania wszystkich hormonów na raz. Zważ Drogi Czytelniku, że im więcej oznaczeń tym większa możliwość błędu laboratoryjnego i wysnucia fałszywych wniosków. Jeżeli w diagnostyce chorób tacrzycy do trzech hormonów dołożymy trzy przeciwciała, USG i scyntygrafię - prawdopodobieństwo błędów wcale nie jest małe. W warunkach finansowania badań przez NFZ ważny jest także czynnik ekonomiczny - jeżeli zużyjemy wszystkie środki przez pierwszych kilka miesięcy w jaki sposób będziemy Ci mogli pomóc Szanowny Pacjencie np w listopadzie i grudniu?

Centralna czyli II-rzędowa niedoczynność i nadczynność to całkiem inna (rzadka) choroba i powyższe schematy nie mają zastosowania. Polega ona na nieadekwatnym wydzielaniu TSH przez przysadkę. Na forach internetowych często mylone są zalecenia co centralnej niedoczynności z chorobą Hashimoto.

Przypis:

*Sfrustrowani częstymi błędami w oznaczeniach wolnych hormonów tarczycy, zwłaszcza FT3, oraz FT4 w końcowym okresie ciąży - niektórzy endokrynolodzy w USA w swoich poradnikach zalecają w przypadku wyników nieadekwatnych do stanu klinicznego, do powrotu do oznaczeń poziomu całkowitych hormonów T4/T3. Nie wiem, czy można się jednak z takimi zaleceniami zgodzić. Oznaczenia poziomu całkowitego hormonów tarczycy to oznaczenie mało czułe. Opierając się na nich unikniemy wyników "fałszywie dodatnich", czyli rozpoznania nieistniejącej choroby, ale też niewiele wykryjemy. Sprawę należy traktować bardziej jako próbę uniknięcia niepotrzebnego stresowania pacjentów.

Dalej->

Twoja ocena: Brak Średnia: 4.1 (72 głosy)