Wapń, fosfor, parathormon i witamina D - podstawowe informacje

Wgłębienie się w ciemne sprawki gospodarki wapniowo - fosforanowej i hormonów z nią związanych wymaga paru informacji z dziedziny fizjologii (nauki o prawidłowym funkcjonowaniu organizmu):

Wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego odbywa się przy współudziale aktywnej postaci witaminy D, hormonu o nazwie 1,25-hydroksycholekalcyferol (inne określenia to kalcytriol, 1,25-OH-D3)

Aktywna postać witaminy D powstaje z formy nieaktywnej głównie w nerkach, pod wpływem hormonu o nazwie parathormon (PTH).

• Parathormon jest produkowany przez przytarczyce - drobne gruczoły w ilości 4-6 położone, jak sama nazwa mówi w okolicy tarczycy.
• Na produkcję parathormonu główny wpływ ma poziom wapnia w surowicy: Spadek poziomu wapnia zwiększa produkcje parathormonu, co z kolei zwiększa poziom aktywnej formy D3 i wchłanianie wapnia. Tworzy się więc typowa pętla ujemnego sprzężenia zwrotnego.
• Ale to nie koniec - wzrost poziomu PTH powoduje również deminealizację kości, uwalnianie wapnia i fosforu z rezerwuaru kostnego i wydzielanie fosforanów przez nerki. Koniec końców celem jest normalizacja poziomu wapnia.

Wynika z tego, iż głównym strażnikiem poziomu wapnia jest PTH, który dążąc do jego zachowania nie tylko (pośrednio) zwiększa wchłanianie, ale może doprowadzić do destrukcji kości. Dlaczego tak się dzieje? Otóż wapń to nie tylko składniki kości, ale jeden z najważniejszych składowych wielu związków niezbędnych w metabolizmie żywego organizmu. Wapń pełni również kluczową funkcję sygnalizacyjną uczestnicząc na przykład w kaskadzie krzepnięcia krwi czy skurczu włókna mięśniowego. Dlatego zachowanie prawidłowego poziomu wapnia jest kwestią "ważniejszą" i dla niej organizm poświęca kości. W przeszłości akcentowano rolę jeszcze jednego hormonu zawiadującego gospodarką wapniowo-fosforanową - kalcytoniny, ale obecnie wiemy, iż jej rola jet marginalna.

Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej i ich objawy

Powyższe wprowadzenie daje już orientację na czym mogą polegać zaburzenia gospodarki wapniowo fosforanowej i jej hormonów:

• Niedobór wapnia i fosforu w diecie - rzadko, ale zdarza się u osób stosujących cudowne diety odchudzające - doprowadzi do demineralizacji kości (osteomalacji).
• Niedobór witaminy D lub zaburzenia jej aktywacji, na przykład z powodu choroby nerek i stosowania różnych leków, również da skutek jak powyżej. Jest to zjawisko nie tylko częste, ale wręcz powszechne,  zwłaszcza w starczym wieku, gdy maleje zdolność syntezy witaminy D w skórze pod wpływem ultrafioletu. Osteomalacja spowodowana niedoborem witaminy D jest powszechnie mylona z inną chorobą kości  - osteoporozą.
• Nadmierna aktywacja witaminy D (zdarza się w niektórych chorobach nowotworowych i zapalnych) lub jej nadużywanie w preparatach farmakologicznych jest częstą przyczyną wzrostu poziomu wapnia, co może objawiać się różnymi dolegliwościami - od kamicy nerkowej do groźnego dla życia odwodnienia (wapń hamuje zdolność do zagęszczania moczu).
• Choroby przytarczyc - nadczynność (nadmiar PTH) powoduje  odwapnienie kości, wzrost poziomu wapnia i szereg związanych z tym zaburzeń, jak opisano wyżej.
• Niedoczynność przytarczyc (niedobór PTH) powoduje spadek poziomu wapnia, co objawia się dokuczliwymi skurczami mięśni i (paradoksalnie) powstawaniem złogów wapniowo-fosforanowych z powodu wysokiego poziomu fosforu.