Prolaktyna, Hiperprolaktynemia

prolaktyna

Prolaktyna (międzynarodowy skrót PRL) to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową - gruczoł wewnątrzczaszkowy, produkujący wiele różnych hormonów.

Innym źródłem prolaktyny mogą być komórki układu odpornościowego - co obserwujemy w przypadku wielu chorób autoimmunologicznych. Na zdjęciu obok schemat cząsteczki prolaktyny, podobna jest w budowie do hormonu wzrostu.

Jej działanie polega na stymulowaniu wzrostu - ale nie wysokości ciała czy masy mięśniowej lecz przede wszystkim płodu i gruczołu piersiowego. Pełni poza tym wiele funkcji w centralnym systemie nerwowym - m.in. jest jednym z hormonów biorących udział w reakcji stresowej a także w neurobiologicznej adaptacji do ciąży i laktacji, co jest wiązane z charakterystycznymi zmianami zachowania. Kolejny aspekt działania prolaktyny to jej wpływ na układ odpornościowy - być może pełni rolę w immunologicznej adaptacji organizmu matki do płodu i na odwrót.

Księga o nazwie "Encyclopedia of hormones" pisze o stu funkcjach prolaktyny, ale to księga z 2003 roku, więc trzeba dodać następne 50. Wydzielana jest zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn - oczywiście normy jej poziomu we krwi są inne u obu płci.

W medycynie wiele problemów powoduje nadmiar prolaktyny gdyż wywołuje przeciwstawny efekt w stosunku do hormonów płciowych (w szczególności hamuje wydzielanie przysadkowych hormonów "osi płciowej"). Do dzisiaj nie do końca wyjaśnioną sprawą pozostaje częste współistnienie hiperandrogenizmu u kobiet z hiprerprolaktynemią oraz na odwrót - hiperprolaktynemii u mężczyzn z dysfunkcją jąder. Być może ma to związek z zaburzeniami autoimmunologicznymi, mogącymi być przyczyną zarówno powyższych schorzeń jak i hiperprolaktynemii.

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny:

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny to przede wszystkim objawy przypominające niedobór hormonów płciowych:

  1. zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet
  2. impotencja u mężczyzn
  3. spadek libido, stany depresyjne, drażliwość
  4. zaburzenia mineralizacji (uwapnienia) kości

Ponadto nadmiar prolaktyny może doprowadzić do mlekotoku (u obu płci) i powiększenia gruczołu piersiowego (ginekomastii) u mężczyzn.

Jeżeli przyczyną hiperprolaktynemii jest gruczolak przysadki czy inny guz wewnątrzczaszkowy (o czym niżej) moga dołaczyć się bóle głowy i czasami zaburzenie widzenia. Ta grupa objawów pojawia się w przypadku dużych guzów, uciskających na sąsiednie struktury, absolutnie nie w przypadku milimetrowych guzków.

Jest też wiele innych mniej swoistych objawów, które tu pomijam.

Bardzo ważną sprawą jest zwrócenie uwagi, że wystąpienie w.w objawów wcale nie przesądza o istnieniu hiperprolaktynemii gdyż ich przyczyny mogą być inne - jak na przykład:

  • Ginekomastia (powiększenie piersi) u mężczyzn najczęściej spowodowane jest ubocznymi działaniami różnych leków, w drugiej kolejności niedoborem męskich hormonów.
  • Wydzielina z gruczołu piersiowego (mlekotok) u kobiet poza okresem karmienia często jest objawem tzw. samoistnym - bez hiperprolaktynemii i innej uchwytnej choroby.
  • Zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet to często objaw hiperandrogenizmu - nadmiaru hormonów męskich i/lub zespołu policystycznych jajników

Wykrywanie hiperprolaktynemii:

Wystąpienie powyższych objawów nakazuje badanie poziomu prolaktyny w surowicy krwi - ot całe wykrywanie hiperprolaktynemii... Utrudnieniem może być niedoskonałość metod diagnostycznych - niektóre oznaczenia wychwytują tzw makroprolaktynemię, czyli obecność polimerów cząsteczki prolaktyny - zaburzenia nie mającego jak się wydaje istotnego znaczenia.

Przyczyny hiperprolaktynemii:

  1. Zażywanie leków powodujących wzrost poziomu prolaktyny (najczęstsza przyczyna, jest ich tyle, że spis nie mieści się na na stronie, najczęściej są to leki przeciwdepresyjne i inne działające na układ nerwowy).
  2. Inne pozaprzysadkowe choroby wywołujące wzrost poziomu prolaktyny (sporo ich jest) - najczęściej niedoczynność tarczycy.
  3. Nadmierne wydzielanie prolaktyny bez uchwytnej przyczyny, bez zmian chorobowych w przysadce tzw "hiperprolaktynemia czynnościowa"
  4. Gruczolaki (guzki) przysadki mózgowej wydzielające prolaktynę (nazywamy to "prolactinoma")
  5. Inne guzy wewnątrzczaszkowe uciskające na tzw. szypułę przysadki (coś, czym przysadka łączy się z resztą mózgu)

Powyższe przyczyny zostały uszeregowane według częstości występowania. Zatem Szanowna Pacjentko (Szanowny Pacjencie) jeżeli zostanie u Ciebie wykryty podwyższony poziom prolaktyny - nie musisz od razu mieć guza mózgu - najpierw przyjrzyj się lekom, które zażywasz...

Jasne jest także, że hiperprolaktynemia to dość częsta przypadłość, ze względu na mnogość przyczyn ją wywołujących. Z tego samego powodu uchwycenie jej przyczyny i znaczenia chorobowego wcale nie jest proste. Jeżeli zostanie stwierdzona - najważniejszy jest kontakt z kompetentnym lekarzem, który opanuje sytuację:

  1. Wykluczy inne choroby (przede wszystkim niedoczynność tarczycy)
  2. Zastanowi się nad lekami, które zażywasz - podejmie decyzję o ich odstawieniu lub o dalszym leczeniu mimo hiperprolaktynemii.
  3. Jeżeli jest podejrzenie gruczolaka przysadki lub innych zmian wewnątrzczaszkowych - skieruje na badanie rezonansu magnetycznego głowy (MRI). Przykładowe zdjęcia do obejrzenia we wpisie: Cyfrowe zdjęcia w medycynie.

Pierwsze pytanie - czy leczyć? No tak! W końcu hormony płciowe po coś istnieją... Hiperprolaktynemia to też częsta przyczyna problemów z zajściem w ciążę.

Stosujemy leki:

  1. Bromokryptynę (Bromergon, Bromocorn, Ergolaktyna, Parlodel) - tani, skuteczny lek, ale czasami wywołuje zawroty głowy, nudności i inne nieprzyjemne objawy. Dlatego zalecamy przyjęcie leku tuż przed spaniem. Dolegliwości te mogą ustąpić po paru dniach albo i nie.
  2. Norprolac (nazwa chemiczna Quinagolid) skuteczny, drogi, pozbawiony objawów ubocznych.
  3. Dostinex (nazwa chemiczna Carbegolin ) skuteczny, bardzo drogi, pozbawiony objawów ubocznych, zażywanie tylko 2 x w tyg (albo jeszcze rzadziej!)

Co do guzów wewnątrzczaszkowych - zasadniczo nie operuje się prolactinoma! Guzki te (nawet duże) w większości przypadków pięknie zmniejszają swoje wymiary po w.w lekach! Ich wielkość zazwyczaj jest proporcjonalna do wydzielania prolaktyny co ułatwia leczenie i kontrolę.

Inne guzy wewnątrzczaszkowe, w których hiperprolaktynemia jest tylko sprawą uboczną - oczywiście się operuje.