Prolaktyna, Hiperprolaktynemia

prolaktyna

Prolaktyna (międzynarodowy skrót PRL) to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową - gruczoł wewnątrzczaszkowy, produkujący wiele różnych hormonów.

Innym źródłem prolaktyny mogą być komórki układu odpornościowego - co obserwujemy w przypadku wielu chorób autoimmunologicznych. Na zdjęciu obok schemat cząsteczki prolaktyny, podobna jest w budowie do hormonu wzrostu.

Jej działanie polega na stymulowaniu wzrostu - ale nie wysokości ciała czy masy mięśniowej lecz przede wszystkim płodu i gruczołu piersiowego. Pełni poza tym wiele funkcji w centralnym systemie nerwowym - m.in. jest jednym z hormonów biorących udział w reakcji stresowej a także w neurobiologicznej adaptacji do ciąży i laktacji, co jest wiązane z charakterystycznymi zmianami zachowania. Kolejny aspekt działania prolaktyny to jej wpływ na układ odpornościowy - być może pełni rolę w immunologicznej adaptacji organizmu matki do płodu i na odwrót.

Księga o nazwie "Encyclopedia of hormones" pisze o stu funkcjach prolaktyny, ale to księga z 2003 roku, więc trzeba dodać następne 50. Wydzielana jest zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn - oczywiście normy jej poziomu we krwi są inne u obu płci.

W medycynie wiele problemów powoduje nadmiar prolaktyny gdyż wywołuje przeciwstawny efekt w stosunku do hormonów płciowych (w szczególności hamuje wydzielanie przysadkowych hormonów "osi płciowej"). Do dzisiaj nie do końca wyjaśnioną sprawą pozostaje częste współistnienie hiperandrogenizmu u kobiet z hiprerprolaktynemią oraz na odwrót - hiperprolaktynemii u mężczyzn z dysfunkcją jąder. Być może ma to związek z zaburzeniami autoimmunologicznymi, mogącymi być przyczyną zarówno powyższych schorzeń jak i hiperprolaktynemii.

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny to przede wszystkim objawy przypominające niedobór hormonów płciowych:

  1. zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet
  2. impotencja u mężczyzn
  3. spadek libido, stany depresyjne, drażliwość
  4. zaburzenia mineralizacji (uwapnienia) kości

Ponadto nadmiar prolaktyny może doprowadzić do mlekotoku (u obu płci) i powiększenia gruczołu piersiowego (ginekomastii) u mężczyzn.

Jeżeli przyczyną hiperprolaktynemii jest gruczolak przysadki czy inny guz wewnątrzczaszkowy (o czym niżej) moga dołaczyć się bóle głowy i czasami zaburzenie widzenia. Ta grupa objawów pojawia się w przypadku dużych guzów, uciskających na sąsiednie struktury, absolutnie nie w przypadku milimetrowych guzków.

Jest też wiele innych mniej swoistych objawów, które tu pomijam.

Bardzo ważną sprawą jest zwrócenie uwagi, że wystąpienie w.w objawów wcale nie przesądza o istnieniu hiperprolaktynemii gdyż ich przyczyny mogą być inne - jak na przykład:

  • Ginekomastia (powiększenie piersi) u mężczyzn najczęściej spowodowane jest ubocznymi działaniami różnych leków, w drugiej kolejności niedoborem męskich hormonów.
  • Wydzielina z gruczołu piersiowego (mlekotok) u kobiet poza okresem karmienia często jest objawem tzw. samoistnym - bez hiperprolaktynemii i innej uchwytnej choroby.
  • Zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet to często objaw hiperandrogenizmu - nadmiaru hormonów męskich i/lub zespołu policystycznych jajników

Wykrywanie hiperprolaktynemii

Wystąpienie powyższych objawów nakazuje badanie poziomu prolaktyny w surowicy krwi - ot całe wykrywanie hiperprolaktynemii... Utrudnieniem może być niedoskonałość metod diagnostycznych - niektóre oznaczenia wychwytują tzw makroprolaktynemię, czyli obecność polimerów cząsteczki prolaktyny - zaburzenia nie mającego jak się wydaje istotnego znaczenia.

Przyczyny hiperprolaktynemii

  1. Zażywanie leków powodujących wzrost poziomu prolaktyny (najczęstsza przyczyna, jest ich tyle, że spis nie mieści się na na stronie, najczęściej są to leki przeciwdepresyjne i inne działające na układ nerwowy).
  2. Inne pozaprzysadkowe choroby wywołujące wzrost poziomu prolaktyny (sporo ich jest) - najczęściej niedoczynność tarczycy.
  3. Nadmierne wydzielanie prolaktyny bez uchwytnej przyczyny, bez zmian chorobowych w przysadce tzw "hiperprolaktynemia czynnościowa"
  4. Gruczolaki (guzki) przysadki mózgowej wydzielające prolaktynę (nazywamy to "prolactinoma")
  5. Inne guzy wewnątrzczaszkowe uciskające na tzw. szypułę przysadki (coś, czym przysadka łączy się z resztą mózgu)

Powyższe przyczyny zostały uszeregowane według częstości występowania. Zatem Szanowna Pacjentko (Szanowny Pacjencie) jeżeli zostanie u Ciebie wykryty podwyższony poziom prolaktyny - nie musisz od razu mieć guza mózgu - najpierw przyjrzyj się lekom, które zażywasz...

Jasne jest także, że hiperprolaktynemia to dość częsta przypadłość, ze względu na mnogość przyczyn ją wywołujących. Z tego samego powodu uchwycenie jej przyczyny i znaczenia chorobowego wcale nie jest proste. Jeżeli zostanie stwierdzona - najważniejszy jest kontakt z kompetentnym lekarzem, który opanuje sytuację:

  1. Wykluczy inne choroby (przede wszystkim niedoczynność tarczycy)
  2. Zastanowi się nad lekami, które zażywasz - podejmie decyzję o ich odstawieniu lub o dalszym leczeniu mimo hiperprolaktynemii.
  3. Jeżeli jest podejrzenie gruczolaka przysadki lub innych zmian wewnątrzczaszkowych - skieruje na badanie rezonansu magnetycznego głowy (MRI). Przykładowe zdjęcia do obejrzenia we wpisie: Cyfrowe zdjęcia w medycynie.

Leczenie

Pierwsze pytanie - czy leczyć? No tak! W końcu hormony płciowe po coś istnieją... Hiperprolaktynemia to też częsta przyczyna problemów z zajściem w ciążę.

Stosujemy leki:

  1. Bromokryptynę (Bromergon, Bromocorn, Ergolaktyna, Parlodel) - tani, skuteczny lek, ale czasami wywołuje zawroty głowy, nudności i inne nieprzyjemne objawy. Dlatego zalecamy przyjęcie leku tuż przed spaniem. Dolegliwości te mogą ustąpić po paru dniach albo i nie.
  2. Norprolac (nazwa chemiczna Quinagolid) skuteczny, drogi, pozbawiony objawów ubocznych.
  3. Dostinex (nazwa chemiczna Carbegolin ) skuteczny, bardzo drogi, pozbawiony objawów ubocznych, zażywanie tylko 2 x w tyg (albo jeszcze rzadziej!)

Co do guzów wewnątrzczaszkowych - zasadniczo nie operuje się prolactinoma! Guzki te (nawet duże) w większości przypadków pięknie zmniejszają swoje wymiary po w.w lekach! Ich wielkość zazwyczaj jest proporcjonalna do wydzielania prolaktyny co ułatwia leczenie i kontrolę.

Inne guzy wewnątrzczaszkowe, w których hiperprolaktynemia jest tylko sprawą uboczną - oczywiście się operuje.