Struktura anatomiczna: Nadnercza
Androgeny nadnerczowe i ich rola

Kora nadnerczy jest miejscem syntezy wielu hormonów steroidowych, w tym hormonów o działaniu androgennym (nasilającym cechy męskie). Androgen nadnerczowy produkowany w największych ilościach to DHEA-S, który w wielu tkankach przekształca się w dehydroepiandrosteron (DHEA) i w takiej formie rozpoczyna działanie.

  • Jest to słaby androgen, jego efekt jest około 100-krotnie słabszy niż sztandarowego androgenu jądrowego – testosteronu (testosteron jest przekształcany do aktywnej formy, której porównanie z DHEA-S wypada jeszcze bardziej niekorzystnie dla androgenu nadnerczowego).
  • W niewielkich ilościach może jednak przekształcać się do testosteronu i innych silniej działających androgenów, jak również do estrogenów – hormonów żeńskich.
  • Istnieją także specyficzne receptory steroidowe, niezwiązane z działaniem androgennym, lecz z funkcjonowanie układów odpornościowego i sercowo-naczyniowego oraz z przekazywaniem bodźców w układzie nerwowym,

Androgeny nadnerczowe odgrywają dużą rolę w zapoczątkowaniu procesów dojrzewania w okresie dziecięcym i młodzieńczym, następnie obserwuje się zjawisko adrenopauzy - stopniowego zmniejszania wydzielania androgenów nadnerczowych z wiekiem.

Adrenopauza i jej znaczenie

Adrenopauza, czyli zmniejszenie wydzielania androgenów nadnerczowych związane z wiekiem -  pojawia się około 30 r.ż, w przeciwieństwie do menopauzy jest zjawiskiem stopniowym - spadek poziomu DHEA-S wynosi średnio 1-2% rocznie. Wobec powyższego pojawiają się następujące pytania:

  • -Czy adrenopauza jest ważnym dla zdrowia zjawiskiem powiązanym z procesami starzenia, czy jest to proces mało istotny, niejako pozostałość po dużej aktywności nadnerczy w okresie dojrzewania
  • -Czy adrenopauza analogicznie do meno/andopauzy jest odpowiedzialna za objawy wiązane z procesami starzenia na tle niedoborów hormonów płciowych jak:
    •  wzrost masy tłuszczowej, zmniejszenie masy mięśniowej i kostnej, 
    • zaburzenia funkcji seksualnych,
    •  objawy psychofizyczne typu odczucie zmęczenia, osłabienia, cechy depresyjne
    • objawy wiązane z menopauzą (uderzenia gorąca, spadek elastyczności skóry)
  • -Czy adrenopauza może być przyczyną chorób układu sercowo-naczyniowego, nerwowego i odpornościowego związanego z nieandrogennym działaniem DHEA 
  • -Czy powinniśmy uzupełniać androgeny nadnerczowe przez analogię do leczenia hormonozastępczego w okresie menopauzy i andropauzy?

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że tak, jednak szczegółowe rozważania  napawają specjalistów sceptycyzmem:

  • -androgenny efekt DHEA-S jest słaby i nie ma żadnego znaczenia w porównaniu z działaniem androgenów pochodzenia jądrowego czy jajnikowego.
  • -nieandrogenny efekt DHEA-S - postulowany dobroczynny wpływ na układ odpornościowy, i nerwowy  - to efekt działania  miejscowego - wytwarzania i następnie szybkiej degradacji DHEA w okolicach receptorów.  Poziom tego hormonu w krwi zdaje się nie mieć na te procesy żadnego wpływu.
  • -działanie DHEA na naczynia  - zależy od miejscowych systemów transportujących  i ilości receptorów dla tego hormonu. Wyjąwszy krańcowe sytuacje  -systemy te są "wysycone" DHEA, zwiększanie jego poziomu nic nie daje.

Teoretyczne rozważania dają podstawy do stosowania  androgenów nadnerczowych kobietom w okresie menopauzy z potwierdzoną istotną  adrenopauzą przy pomocy oznaczeń poziomu DHEA-S. U tych kobiet produkcja steroidów jajnikowych jest mała, jeżeli dokłada się obniżenie poziomu DHEA-S - może mieć to znaczenie kliniczne.

Leczenie androgenami nadnerczowymi

Zaprezentowane wyżej  dywagacje potwierdzają wyniki badań klinicznych nad efektem podawania DHEA-S. Są one w większości negatywne - tzn w większości badań nie stwierdza się prozdrowotnych efektów podawania DHEA-S z powodu adrenopauzy. Nie potwierdzono jednoznacznego i istotnego wpływu leczenia DHEA-S na zwalczanie podanych wyżej objawów. Amerykański urząd regulujący obrót lekami - FDA  -znany z rygorystycznego podejścia do nowych preparatów uznał działanie DHEA-S za mało istotne i dopuścił ten preparat do obrotu pozareceprurowego i pozaaptecznego. Działanie to  powieliło wiele innych urzędów, dlatego w Polsce także mamy preparat Biosteron dostępny bez recepty. 

Niestety - ze względu na silny lobbing ze strony firm farmaceutycznych  zdarzają się przypadki dopuszczania do obrotu leków o nie do końca poznanych efektach pozytywnych i negatywnych - na przykład szeroko rekomendowany Vioxx, który po kilku latach został wycofany z obrotu, gdyż zwiększał ilość zgonów z przyczyn sercowych, a informacje na ten temat była znana już w fazie prób klinicznych. Stąd też do agresywnej reklamy leków w środkach masowego przekazu należy podchodzić dokładnie tak samo jak do reklamy płynu do mycia naczyń - są to twierdzenia bardziej powiązane ze światem bajek, prawo tego nie zabrania, z realnym światem mogą nie mieć dużo wspólnego. Zatem o konieczności użycia  leku aktywnego hormonalnie powinien po rozważeniu indywidualnych wskazań zadecydować nowocześnie wykształcony lekarz specjalista.

 Agresywna reklama tego leku jako panaceum na "męskie" problemy nie jest oparta na jednoznacznych danych.  Stosowanie tego preparatu u  kobiet w okresie menopauzy (nieleczonych innymi lekami hormonozastepczymi) może być potrzebne, może pomagać w zwalczaniu uciążliwych objawów niedoboru hormonów płciowych, ale powinno być poparte badaniami i odbywać się pod kontrolą lekarską, ze względu na możliwe objawy uboczne.