Struktura anatomiczna: Przysadka mózgowa

prolaktyna

Prolaktyna (PRL) to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową - gruczoł wewnątrzczaszkowy, produkujący wiele różnych hormonów.

Innym źródłem prolaktyny mogą być komórki układu odpornościowego. Do sekrecji PRL przez układ odpornościowy dochodzi w przypadku wielu chorób autoimmunologicznych. Na zdjęciu obok schemat cząsteczki prolaktyny, podobna jest w budowie do hormonu wzrostu.

Działanie prolaktyny polega na stymulowaniu wzrostu, przy czym nie wysokości czy masy mięśniowej, lecz przede wszystkim płodu i gruczołu piersiowego. Hormon ten pełni poza tym wiele funkcji w centralnym systemie nerwowym, m.in. jest jednym z hormonów biorących udział w reakcji stresowej, a także w neurobiologicznej adaptacji do ciąży i laktacji, co jest wiązane z charakterystycznymi zmianami zachowania. Kolejny aspekt działania prolaktyny to jej wpływ na układ odpornościowy - przypuszcza się, że hormon ten odgrywa jakąś rolę w immunologicznej adaptacji organizmu matki do płodu.

W Encyclopedia of hormones opisano 100 funkcji prolaktyny, ale książka ta została wydana w 2003 roku, więc trzeba by dodać następne 50. Wydzielana jest zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn – oczywiście jej stężenie we krwi różni się u obu płci.

Wiele problemów powoduje nadmiar prolaktyny, gdyż wywołuje przeciwstawny efekt w stosunku do hormonów płciowych (w szczególności hamuje wydzielanie przysadkowych hormonów „osi płciowej”). Do dzisiaj nie wyjaśniono w pełni częstego współistnienia hiperandrogenizmu u kobiet z hiprerprolaktynemią oraz na odwrót - hiperprolaktynemii u mężczyzn z dysfunkcją jąder. Być może ma to związek z zaburzeniami autoimmunologicznymi, mogącymi być przyczyną zarówno powyższych schorzeń jak i hiperprolaktynemii.

Konsekwencje nadmiaru prolaktyny

Objawy nadmiaru prolaktyny w znacznym stopniu przypominają konsekwencje niedoboru hormonów płciowych. Należą do nich:

  1. zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet,
  2. impotencja u mężczyzn,
  3. zmniejszenie libido, stany depresyjne, drażliwość,
  4. zaburzenia mineralizacji (uwapnienia) kości.

Ponadto nadmiar prolaktyny może doprowadzić do mlekotoku (u obu płci) i powiększenia gruczołu piersiowego (ginekomastii) u mężczyzn.

Jeżeli przyczyną hiperprolaktynemii jest gruczolak przysadki czy inny guz wewnątrzczaszkowy (o czym niżej), mogą występować dodatkowo bóle głowy i czasami zaburzenie widzenia. Ta grupa objawów pojawia się w przypadku dużych guzów, uciskających na sąsiednie struktury, absolutnie nie w przypadku milimetrowych zmian.

Jest też wiele innych mniej swoistych objawów, które tu pomijam.

Bardzo ważną sprawą jest zwrócenie uwagi, że wystąpienie powyższych objawów wcale nie przesądza o istnieniu hiperprolaktynemii, gdyż przyczyny mogą być inne, takie jak:

  • Ginekomastia czyli powiększenie piersi u mężczyzn, najczęściej spowodowane ubocznymi działaniami różnych leków, w drugiej kolejności niedoborem męskich hormonów;
  • wydzielina z gruczołu piersiowego (mlekotok) u kobiet poza okresem karmienia niekiedy jest objawem samoistnym, nie stwierdza się wówczas hiperprolaktynemii ani innej uchwytnej choroby;
  • Zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, trądzik i nadmierne owłosienie u kobiet to często objaw hiperandrogenizmu, czyli nadmiaru hormonów męskich i/lub cech zespołu policystycznych jajników (PCOS)

Rozpoznawanie hiperprolaktynemii

Wystąpienie powyższych objawów skłania do oznaczenia stężenia prolaktyny w surowicy krwi - i na tym opiera się cała diagnostyka hiperprolaktynemii... Utrudnieniem może być niedoskonałość metod diagnostycznych – niektóre oznaczenia wychwytują makroprolaktynemię, czyli obecność polimerów cząsteczki PRL, zaburzenia nie mającego (jak się wydaje) znaczenia chorobowego.

Przyczyny hiperprolaktynemii
  1. Zażywanie leków powodujących wzrost poziomu PRL – najczęstsza przyczyna zaburzenia. Lista leków powodujących hiperprolaktynemię jest bardzo długa, nie mieści się na stronie. Najczęściej są to leki przeciwdepresyjne i inne działające na układ nerwowy.
  2. Inne pozaprzysadkowe choroby wywołujące wzrost stężenia prolaktyny (sporo ich jest) - najczęściej niedoczynność tarczycy.
  3. Nadmierne wydzielanie prolaktyny bez uchwytnej przyczyny, bez zmian chorobowych w przysadce zwane "hiperprolaktynemią czynnościową"
  4. Gruczolaki (guzki) przysadki mózgowej wydzielające prolaktynę (zwane prolactinoma)
  5. Inne guzy wewnątrzczaszkowe uciskające na szypułę przysadki (strukturę łączącą przysadkę z resztą mózgu).

Powyższe przyczyny zostały uszeregowane według częstości występowania. Zatem Szanowna Pacjentko (Szanowny Pacjencie) jeżeli zostanie wykryty podwyższone stężenie prolaktyny, nie oznacza to od razu guza mózgu - najpierw warto przyjrzeć się zażywanym lekom...

Nie budzi wątpliwości fakt, że hiperprolaktynemia stanowi stosunkowo częste zaburzenie, ze względu na mnogość przyczyn ją wywołujących. Z tego samego powodu uchwycenie jej przyczyny i znaczenia chorobowego wcale nie jest proste. –Po rozpoznaniu hiperprolaktynemii najważniejsza jest opieka kompetentnego lekarza, który opanuje sytuację:

  1. Wykluczy inne choroby (przede wszystkim niedoczynność tarczycy)
  2. Zastanowi się nad lekami, które pacjent zażywa, podejmie decyzję o ich odstawieniu lub o dalszym leczeniu mimo hiperprolaktynemii.
  3. w razie podejrzenia gruczolaka przysadki lub innych zmian wewnątrzczaszkowych skieruje na MRI głowy. Przykładowe zdjęcia do obejrzenia we wpisie: Cyfrowe zdjęcia w medycynie.

Leczenie

Pierwsze pytanie: leczyć? Tak! W końcu hormony płciowe pełnią określone funkcje... Hiperprolaktynemia jest też częstą przyczyną problemów z zajściem w ciążę.

Poniżej lista najczęściej stosowanych leków.

  1. Bromokryptynę (Bromergon, Bromocorn, Ergolaktyna, Parlodel) - tani, skuteczny lek, ale czasami wywołuje zawroty głowy, nudności i inne nieprzyjemne objawy. Dlatego zaleca się przyjęcie leku tuż przed zaśnięciem. Dolegliwości te mogą ustąpić po paru dniach.
  2. Norprolac (nazwa chemiczna Quinagolid) skuteczny, drogi, niewywołujący objawów ubocznych.
  3. Dostinex (nazwa chemiczna Carbegolin ) skuteczny, bardzo drogi, niewywołujący objawów ubocznych, stosowany tylko 2 x w tyg (czasami jeszcze rzadziej!)

Wracając do guzów wewnątrzczaszkowych, należy przypomnieć, że zasadniczo nie operuje się prolactinoma. Zmiany te (nawet duże) w większości przypadków zmniejszają się po zastosowaniu wymienionych leków. Ich wielkość zazwyczaj jest proporcjonalna do wydzielania PRL, co ułatwia leczenie i kontrolę.

Pozostałe guzy wewnątrzczaszkowe, w których przypadku hiperprolaktynemia stanowi skutek uboczny, oczywiście należy usunąć.